ขยะพลาสติก 2.88 ล้านตัน เปิดโจทย์ Circular Economy ไทย จาก “ทิ้ง” สู่ “คืนค่า”

เปิดโมเดล “พลาสติกคืนค่า” CP AXTRA เปลี่ยน “การทิ้ง” เป็น “การส่งต่อ” นำขวดพลาสติกผ่านการคัดแยกและรีไซเคิล ต่อยอดเป็น “เสื้อสะท้อนแสง” สำหรับเจ้าหน้าที่กวาดถนนของกรุงเทพมหานคร สร้างประโยชน์ต่อผู้ใช้งานจริง

ค้าปลีกกลายเป็น Circular Hub เชื่อมการคัดแยก รีไซเคิล และใช้ประโยชน์ใหม่

ประเทศไทยมีขยะพลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวประมาณ 2.88 ล้านตันในปี 2567 แต่มีเพียง 25% ที่ถูกนำกลับมาใช้ประโยชน์ ขณะที่อีกประมาณ 2.16 ล้านตัน หรือ 75% ถูกส่งต่อให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจัดการ

ข้อมูลเหล่านี้ สะท้อนว่าโจทย์ใหญ่ของ Circular Economy ไม่ใช่แค่การทำให้พลาสติก “รีไซเคิลได้” แต่คือการสร้างระบบที่ทำให้วัสดุหลังการใช้งานถูกคัดแยก เก็บกลับ และเดินทางเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลได้จริง ซึ่งนั่นคือ เป้าหมายและแนวทางที่สำคัญของกิจกรรม “พลาสติกคืนค่า”หรือ AXTRA Circular Impacts ของบริษัท ซีพี แอ็กซ์ตร้า จำกัด (มหาชน) หรือ CP AXTRA

รายงานสถานการณ์มลพิษของประเทศไทย ปี 2567 ของกรมควบคุมมลพิษ ระบุว่า ประเทศไทยมีขยะมูลฝอยชุมชนประมาณ 27.20 ล้านตัน หรือเฉลี่ย 74,529 ตันต่อวัน ในจำนวนนี้มีขยะที่ถูกคัดแยกและนำกลับมาใช้ประโยชน์ทั้งจากต้นทางและสถานที่กำจัดรวมประมาณ 10.51 ล้านตัน หรือ 39%

Circular Economy หรือเศรษฐกิจหมุนเวียนจึงมีความหมายกว้างกว่าการรีไซเคิล แต่เป็นแนวคิดที่พยายามรักษาคุณค่าของวัสดุและทรัพยากรให้อยู่ในระบบให้นานที่สุด ลดการใช้ทรัพยากรใหม่ และลดปริมาณของเสียที่ต้องกำจัด

ประเทศไทยเองมี Roadmap การจัดการขยะพลาสติก พ.ศ. 2561–2573 ซึ่งกำหนดทิศทางการนำขยะพลาสติกเป้าหมายกลับมาใช้ประโยชน์ภายใต้หลัก Circular Economy ยิ่งทำให้การสร้างระบบเก็บกลับและการมีส่วนร่วมของผู้บริโภคเป็นองค์ประกอบสำคัญของการเปลี่ยนผ่านดังกล่าว

จาก “ขวดพลาสติก” สู่เสื้อสะท้อนแสง เมื่อ Waste ต้องกลับมามี Use Case

หนึ่งในคำถามสำคัญของเศรษฐกิจหมุนเวียนคือ เมื่อเก็บวัสดุกลับมาแล้วจะนำไปทำอะไรต่อ

แนวคิด “พลาสติกคืนค่า” พยายามตอบโจทย์ดังกล่าวด้วยการสร้างเส้นทางให้พลาสติกใช้แล้วตั้งแต่การคัดแยก การรับคืน การส่งเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล ไปจนถึงการนำวัสดุกลับมาผลิตเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีผู้ใช้งานจริง

กรณีที่เห็นภาพชัดคือการนำขวดพลาสติกที่ผ่านการคัดแยกและรีไซเคิลไปต่อยอดเป็น “เสื้อสะท้อนแสง” สำหรับเจ้าหน้าที่กวาดถนนของกรุงเทพมหานคร

คุณค่าของผลิตภัณฑ์จึงไม่ได้อยู่เพียงสถานะว่าเป็น “เสื้อจากวัสดุรีไซเคิล” แต่เกิดจากการออกแบบปลายทางของวัสดุให้ตอบโจทย์การใช้งานจริง โดยเสื้อสะท้อนแสงมีหน้าที่ช่วยให้เจ้าหน้าที่ซึ่งปฏิบัติงานบนท้องถนนมองเห็นได้ชัดขึ้น

ในกิจกรรม AXTRA GREEN CHALLENGE เมื่อปลายเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา CP AXTRA และมูลนิธิพุทธรักษาได้ส่งมอบตะแกรงเก็บคืนขวดพลาสติก 15 ตะแกรงสำหรับสวนลุมพินี พร้อมเสื้อสะท้อนแสงที่ผลิตจากการรีไซเคิลขวดพลาสติกจำนวน 100 ตัวให้กรุงเทพมหานคร

เป้าหมายในภาพใหญ่ของแนวคิด “พลาสติกคืนค่า” คือการส่งต่อเสื้อสะท้อนแสงจากวัสดุรีไซเคิลให้เจ้าหน้าที่กวาดถนนทั่วกรุงเทพมหานคร ทำให้วงจรตั้งแต่ “การทิ้ง” ไปจนถึง “การใช้ประโยชน์รอบใหม่” เริ่มมองเห็นเป็นรูปธรรมมากขึ้น

Makro–Lotus’s อาจเป็นมากกว่า “พื้นที่ขายสินค้า”

ตามโมเดลของ CP AXTRA เครือข่ายแม็คโคร–โลตัสถูกวางบทบาทให้เป็นจุดเชื่อมระหว่างผู้บริโภคกับระบบจัดการวัสดุ ตั้งแต่สร้างการรับรู้ กระตุ้นให้เกิดการคัดแยก เก็บกลับและรับคืนวัสดุ ตลอดจนทำงานร่วมกับพันธมิตรเพื่อนำวัสดุเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล

หากมองในเชิงโครงสร้าง นี่คือจุดแข็งที่ธุรกิจค้าปลีกมีอยู่แล้ว เพราะร้านค้าคือพื้นที่ที่ผู้บริโภคเดินทางเข้ามาใช้บริการเป็นประจำ

ดังนั้น หากจุดขายสินค้าสามารถทำหน้าที่เป็น “จุดคืนทรัพยากร” ไปพร้อมกัน การเดินทางของสินค้าอาจไม่ได้เป็นเส้นตรงจากผู้ผลิต → ร้านค้า → ผู้บริโภค → ขยะ อีกต่อไป แต่สามารถเพิ่มเส้นทางย้อนกลับจากผู้บริโภค → จุดรับคืน → ผู้รวบรวม/รีไซเคิล → วัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ใหม่

นี่คือเหตุผลที่บทบาทของค้าปลีกใน Circular Economy อาจมีความสำคัญมากกว่าการลดพลาสติกภายในร้านของตัวเอง เพราะศักยภาพที่ใหญ่กว่าคือการใช้ “Network” ที่มีอยู่เชื่อมผู้บริโภคจำนวนมากเข้าสู่ระบบหมุนเวียนของทรัพยากร

CP AXTRA ตั้งเป้ารวบรวมขวดพลาสติก 10.5 ล้านขวดในปี 2569 โดยเชื่อมการมีส่วนร่วมของผู้บริโภค เยาวชน โรงเรียน พันธมิตร และเครือข่ายแม็คโคร–โลตัส

ก่อนหน้านี้ โครงการยังนำขวดพลาสติกใช้แล้วไปผลิตเป็นเสื้อนักเรียนรีไซเคิลจำนวน 10,000 ตัว เพื่อส่งต่อให้เยาวชนในโรงเรียนสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.)

จุดร่วมของเสื้อนักเรียนและเสื้อสะท้อนแสงจึงอยู่ที่แนวคิดเดียวกัน คือทำให้ “ปลายทางของการรีไซเคิล” เชื่อมโยงกลับไปสู่ความต้องการของสังคม

Circular Economy จะเกิดไม่ได้ หากผู้บริโภคไม่คืนวัสดุเข้าสู่ระบบ

อย่างไรก็ตาม ต่อให้ธุรกิจมีจุดรับคืนหรือมีเทคโนโลยีรีไซเคิล ระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนก็ไม่สามารถทำงานได้หากวัสดุไม่ถูกแยกอย่างถูกต้องตั้งแต่ต้นทาง

นี่เป็นเหตุผลที่โมเดล “พลาสติกคืนค่า” พยายามเชื่อมโรงเรียนและสถาบันอุดมศึกษาเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของระบบ ไม่ใช่เฉพาะการรวบรวมขวด แต่รวมถึงการสร้างความเข้าใจว่า “ขยะ” หลังการคัดแยกสามารถเป็นวัตถุดิบของผลิตภัณฑ์รอบใหม่ได้

ในระยะยาว การสร้างพฤติกรรมดังกล่าวอาจสำคัญไม่แพ้เทคโนโลยีรีไซเคิล เพราะ Circular Economy ต้องอาศัยทั้งผู้ผลิต ผู้จำหน่าย ผู้บริโภค ผู้รวบรวมวัสดุ ผู้รีไซเคิล ภาครัฐ และผู้ใช้วัตถุดิบรีไซเคิลทำงานต่อเนื่องกัน

หากส่วนใดส่วนหนึ่งของวงจรขาดหาย วัสดุที่มีมูลค่าก็สามารถกลับไปกลายเป็น “ขยะ” ได้อีกครั้ง

ดังนั้น แนวคิด “คืนค่า” จึงน่าสนใจตรงการพยายามเปลี่ยนพฤติกรรมจาก “การทิ้ง” ไปสู่ “การส่งต่อ” โดยทำให้ผู้บริโภคมองเห็นปลายทางของสิ่งที่ตัวเองคัดแยกว่ากลับไปสร้างประโยชน์อะไรได้บ้าง

จาก Circular Project สู่ Circular Infrastructure คือโจทย์ต่อไป

สำหรับภาคธุรกิจ ความท้าทายหลังจากนี้จึงไม่ใช่เพียงการทำโครงการรีไซเคิลให้เกิดขึ้นเป็นครั้งๆ แต่คือการทำให้ระบบ “รับคืน–รวบรวม–รีไซเคิล–นำกลับมาใช้” สามารถขยายขนาดและดำเนินต่อเนื่องได้

โดยเฉพาะธุรกิจค้าปลีกซึ่งอยู่ตรงกลางระหว่างผู้ผลิตสินค้าและผู้บริโภคจำนวนมาก มีโอกาสพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานดังกล่าวผ่านพื้นที่สาขา ระบบโลจิสติกส์ และเครือข่ายพันธมิตรที่มีอยู่

แต่การประเมินว่าโมเดลใดสร้างผลกระทบด้าน Circular Economy ได้มากเพียงใด จำเป็นต้องมองไกลกว่าจำนวนกิจกรรมหรือผลิตภัณฑ์รีไซเคิล และติดตามตัวชี้วัดสำคัญ เช่น ปริมาณวัสดุที่เก็บกลับได้จริง สัดส่วนที่เข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล คุณภาพของวัสดุที่ได้กลับมา ต้นทุนของระบบ ตลอดจนผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมตลอดวงจรชีวิต

เพราะปลายทางของ Circular Economy ไม่ใช่การทำให้ “ขยะหนึ่งชิ้นกลายเป็นสินค้าอีกชิ้น” เท่านั้น แต่คือการออกแบบระบบเศรษฐกิจที่สามารถรักษามูลค่าของทรัพยากรเอาไว้ให้นานที่สุด

หากเครือข่ายค้าปลีกสามารถทำให้การคืนวัสดุกลายเป็นเรื่องปกติในชีวิตประจำวันได้ จุดขายสินค้าในอนาคตอาจมีอีกบทบาทหนึ่งเพิ่มขึ้น นั่นคือการเป็น “Circular Hub” ที่ทำให้ทรัพยากรเดินทางกลับเข้าสู่ระบบแทนที่จะสิ้นสุดลงที่ถังขยะ