แกะรอยแม่ฟ้าหลวงฯ กับโครงการพัฒนาดอยตุงฯ 38 ปี ต้นแบบความยั่งยืนไทย

ดอยตุง ย้ำบทบาทต้นแบบการพัฒนาที่ยั่งยืนของประเทศไทย เนื่องในวันสิ่งแวดล้อมโลก 5 มิถุนายน หลังใช้เวลากว่า 38 ปีพลิกฟื้นพื้นที่ภูเขาหัวโล้นในจังหวัดเชียงรายให้กลับมาเป็นป่าที่อุดมสมบูรณ์กว่า 90% พร้อมสร้างอาชีพให้ชุมชน พัฒนาระบบจัดการทรัพยากรธรรมชาติครบวงจร และต่อยอดสู่โมเดล ESG ที่องค์กรทั้งในและต่างประเทศเข้ามาศึกษาดูงานหลายพันคนต่อปี

จากภูเขาหัวโล้นสู่ “โมเดลความยั่งยืน” ที่ทั่วโลกเรียนรู้

ในช่วงที่โลกกำลังเผชิญความท้าทายด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ วิกฤตสิ่งแวดล้อม และการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ “โครงการพัฒนาดอยตุง (พื้นที่ทรงงาน) อันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดเชียงราย” ภายใต้การดำเนินงานของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้กลายเป็นกรณีศึกษาสำคัญของการพัฒนาที่สร้างสมดุลระหว่างเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

ตลอดเกือบ 4 ทศวรรษที่ผ่านมา ดอยตุงเปลี่ยนผ่านจากพื้นที่ที่เคยเผชิญปัญหาการปลูกพืชเสพติด การทำไร่เลื่อนลอย และการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ สู่พื้นที่ป่าที่ฟื้นคืนความสมบูรณ์กว่า 90% ผ่านแนวทางบริหารจัดการที่ดินอย่างเป็นระบบ ควบคู่กับการพัฒนาคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจของชุมชน

ความสำเร็จดังกล่าวส่งผลให้ดอยตุงกลายเป็น “Living Model” หรือ “ต้นแบบมีชีวิต” ด้านความยั่งยืนที่ได้รับความสนใจจากหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และองค์กรระหว่างประเทศอย่างต่อเนื่อง

อนุรักษ์ป่า ต้องเริ่มจากการเข้าใจคน

คนอยู่ได้ ป่าอยู่รอด ดร.ธนพงศ์ ดวงมณี ผู้อำนวยการด้านนโยบายสิ่งแวดล้อม มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ กล่าวว่า บทเรียนสำคัญของดอยตุงคือ ถ้าเราต้องการรักษาป่า เราต้องเข้าใจชีวิตของคนที่อยู่กับป่า การอนุรักษ์ที่ยั่งยืนไม่ใช่การห้ามคนใช้ทรัพยากรทั้งหมด แต่คือการออกแบบให้คนใช้ทรัพยากรอย่างพอดี มีระบบ มีความรับผิดชอบ และเห็นประโยชน์ร่วมกันในระยะยาว วันนี้งานสิ่งแวดล้อมของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ จึงไม่ได้หยุดอยู่ที่การฟื้นป่า แต่ขยายไปสู่การจัดการขยะ น้ำ พลังงาน คาร์บอน ความหลากหลายทางชีวภาพ และการสร้างเยาวชนในพื้นที่ให้เข้าใจคุณค่าของทรัพยากร เพราะสิ่งแวดล้อมจะยั่งยืนได้จริง ก็ต่อเมื่อชุมชนเป็นเจ้าของการเปลี่ยนแปลงนั้นด้วยตนเอง

แนวคิดดังกล่าวถูกนำมาปฏิบัติผ่านการจัดสรรการใช้ประโยชน์ที่ดินอย่างชัดเจน ทั้งพื้นที่ป่าอนุรักษ์ ป่าเศรษฐกิจ ป่าใช้สอย พื้นที่ทำกิน และที่อยู่อาศัย ส่งผลให้ชุมชนมีรายได้และอาชีพที่มั่นคง ขณะที่แรงกดดันต่อทรัพยากรป่าลดลงอย่างมีนัยสำคัญ

ความหลากหลายทางชีวภาพ สัญญาณการฟื้นคืนของระบบนิเวศ

หนึ่งในตัวชี้วัดสำคัญของความสำเร็จคือการกลับมาของความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ดอยตุง

โครงการพัฒนาดอยตุงฯ ดำเนินการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และติดตามข้อมูลพืช สัตว์ป่า แหล่งน้ำ และระบบนิเวศโดยรอบอย่างต่อเนื่อง เพื่อใช้เป็นฐานข้อมูลในการบริหารจัดการพื้นที่ระยะยาว และสร้างสมดุลระหว่างคน ป่า และทรัพยากรธรรมชาติ

ดอยตุง Zero Landfill บริหารขยะครบวงจร รองรับนักท่องเที่ยวกว่า 6 แสนคนต่อปี

ไม่มีขยะลงบ่อฝังกลบตั้งแต่ปี 2561

อีกหนึ่งความสำเร็จที่สะท้อนแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน คือการจัดการขยะภายในพื้นที่โครงการที่ยึดหลัก “ขยะต้องไม่จบที่บ่อฝังกลบ”

แม้พื้นที่ดอยตุงจะประกอบด้วยสำนักงาน โรงงาน ร้านอาหาร ร้านกาแฟ โรงแรม แหล่งท่องเที่ยว โรงเรียน ชุมชน และรองรับนักท่องเที่ยวประมาณ 500,000-600,000 คนต่อปี แต่สามารถบริหารจัดการขยะได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ปัจจุบันมีขยะที่ต้องบริหารจัดการประมาณ 102.4 ตันต่อปี โดยมีการคัดแยกตั้งแต่ต้นทางออกเป็น 6 ประเภท ได้แก่ ขยะรีไซเคิล ขยะย่อยสลายได้ ขยะอันตราย ขยะทั่วไป ขยะติดเชื้อ ขยะอื่น ๆ

จากนั้นนำไปจัดการตามลักษณะของขยะแต่ละประเภท เช่น การนำกลับมาใช้ใหม่ การผลิตอาหารสัตว์ การส่งต่อให้ผู้รับกำจัดที่ได้รับอนุญาต หรือการใช้เป็นเชื้อเพลิงพลังงาน แนวทางดังกล่าวทำให้ดอยตุงไม่มีขยะเข้าสู่บ่อฝังกลบตั้งแต่ปี 2561 และยังขยายผลสู่ชุมชน 29 หมู่บ้านในพื้นที่อีกด้วย

บริหารจัดการน้ำอย่างครบวงจร ลดผลกระทบต่อแหล่งน้ำต้นทุน

ด้านการจัดการน้ำ โครงการพัฒนาดอยตุงฯ ดำเนินงานตั้งแต่การใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ การบำบัดน้ำเสีย การนำน้ำกลับมาใช้ใหม่ และการตรวจติดตามคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง

พื้นที่ดำเนินงานครอบคลุมทั้งสำนักงานกรุงเทพฯ ดอยตุงลอดจ์ ศูนย์ผลิตและจำหน่ายงานมือ โรงย้อม โรงกระดาษสา และแปลงแมคคาเดเมีย

ระบบดังกล่าวช่วยลดการใช้น้ำใหม่ ลดภาระต่อแหล่งน้ำธรรมชาติ และสนับสนุนให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจดำเนินควบคู่ไปกับการอนุรักษ์ระบบนิเวศต้นน้ำได้อย่างยั่งยืน

พลังงานสะอาด ลดคาร์บอนกว่า 163.3 ตันต่อปี

โครงการพัฒนาดอยตุงฯ ลงทุนในระบบพลังงานทดแทนและมาตรการอนุรักษ์พลังงานหลายรูปแบบ ได้แก่ ระบบโซลาร์เซลล์ ระบบแก๊สซิไฟเออร์จากถ่านไม้ไผ่ ระบบน้ำร้อนจากชีวมวล การผลิตไบโอดีเซล

ผลลัพธ์คือสามารถลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้รวมประมาณ 163.3 tCO2e ต่อปี และลดค่าใช้จ่ายด้านพลังงานได้มากกว่า 1.46 ล้านบาทต่อปี

ความสำเร็จดังกล่าวสะท้อนว่า การลงทุนด้านสิ่งแวดล้อมไม่เพียงสร้างผลดีต่อโลก แต่ยังสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจที่จับต้องได้

DoiTung กับเศรษฐกิจหมุนเวียน สร้างมูลค่าเพิ่มจากของเหลือใช้

แบรนด์ DoiTung นำแนวคิด Circular Economy มาใช้ในกระบวนการผลิต โดยเปลี่ยนเศษวัสดุจากงานหัตถกรรม สิ่งทอ เซรามิก กาแฟ และแมคคาเดเมียให้กลับมาเป็นทรัพยากรที่มีมูลค่า

แนวทางดังกล่าวทำให้ DoiTung ได้รับการรับรองมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมและเศรษฐกิจหมุนเวียนหลายรายการ อาทิ CEPAS , CEMS, ISO 14001, Carbon Footprint of Product (CFP) และ Circular Mark ซึ่งสะท้อนถึงมาตรฐานการดำเนินงานที่สอดคล้องกับแนวทาง ESG และเศรษฐกิจหมุนเวียนระดับสากล

คาร์บอนเครดิตสร้างรายได้ พร้อมคืนประโยชน์สู่ชุมชน

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ ยังต่อยอดการอนุรักษ์ป่าสู่การพัฒนาคาร์บอนเครดิต เพื่อเปลี่ยนคุณค่าทางสิ่งแวดล้อมให้เป็นประโยชน์ทางเศรษฐกิจแก่ชุมชน

พื้นที่โครงการจำนวน 57,480 ไร่ ได้ขึ้นทะเบียนภายใต้โครงการ Thailand Voluntary Emission Reduction Program (T-VER) และสามารถสร้างคาร์บอนเครดิตได้ถึง 419,513 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า (tCO2e)

โมเดลดังกล่าวกำลังถูกต่อยอดสู่โครงการจัดการคาร์บอนเครดิตในป่าเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน และขยายความร่วมมือกับป่าชุมชนทั่วประเทศ

ลงทุนกับเยาวชน เพื่ออนาคตของสิ่งแวดล้อมไทย

นอกจากการจัดการทรัพยากรธรรมชาติแล้ว โครงการพัฒนาดอยตุงฯ ยังให้ความสำคัญกับการสร้างคนรุ่นใหม่ผ่านกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง

ไม่ว่าจะเป็น Science Fair นิทรรศการพลังงานและสิ่งแวดล้อม กิจกรรม “พลังงานทดแทน สร้างอนาคตคาร์บอนต่ำ” เครือข่าย Doi Tung Young Guardians เพื่อปลูกฝังให้เยาวชนเป็นกำลังสำคัญในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนในอนาคต

ดอยตุง ต้นแบบ ESG ที่ภาคธุรกิจไทยควรศึกษา

ท่ามกลางแรงกดดันด้านสิ่งแวดล้อมและข้อกำหนด ESG ที่เข้มข้นขึ้นทั่วโลก ดอยตุงพิสูจน์ให้เห็นว่า ความยั่งยืนไม่ใช่เพียงภารกิจด้านสิ่งแวดล้อม แต่เป็นยุทธศาสตร์การพัฒนาที่เชื่อมโยงเศรษฐกิจ สังคม และทรัพยากรธรรมชาติเข้าด้วยกัน

จากภูเขาหัวโล้นสู่พื้นที่ป่าที่ฟื้นคืนความอุดมสมบูรณ์ จากชุมชนที่เคยขาดโอกาสสู่ชุมชนที่มีอาชีพและมีส่วนร่วมในการดูแลทรัพยากร ดอยตุงจึงเป็นตัวอย่างสำคัญของการพัฒนาที่ยั่งยืนที่เกิดขึ้นได้จริง และเป็นโมเดลที่องค์กรธุรกิจสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการขับเคลื่อนเป้าหมาย ESG และ Net Zero ในอนาคต