“อินโดรามา เวนเจอร์ส” เปิดมุมมอง กฎหมาย EPR ไทย โจทย์ใหญ่รีไซเคิล ต้องไม่ทิ้งซาเล้ง

กติการีไซเคิลโลก เปลี่ยนจากภาคสมัครใจเป็นข้อบังคับทางกฎหมาย ไทยต้องเร่งเตรียมความพร้อม รับระบบ EPR แต่โจทย์ไม่ได้มีเพียงการจัดการขยะพลาสติก หากยังรวมถึงอนาคตของซาเล้ง ร้านรับซื้อของเก่า และธุรกิจรายย่อยที่เป็นส่วนหนึ่งของระบบเก็บรวบรวมวัสดุรีไซเคิล “อินโดรามา เวนเจอร์ส” เปิดบทเรียนบราซิลและเวียดนาม พร้อมเสนอให้ไทยออกแบบระบบ EPR อย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยคำนึงถึงผู้มีส่วนเกี่ยวข้องตลอดห่วงโซ่

กฎหมาย EPR กลายเป็นประเด็นสำคัญของอุตสาหกรรมบรรจุภัณฑ์ไทย หลังหลายประเทศเริ่มยกระดับข้อกำหนดการจัดเก็บและนำวัสดุกลับมาใช้ใหม่ ขณะที่ประเทศไทยอยู่ระหว่างพัฒนาร่างพระราชบัญญัติการจัดการบรรจุภัณฑ์อย่างยั่งยืน โดยมีหลักการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิตเป็นแนวทางสำคัญ

อย่างไรก็ตาม ความท้าทายไม่ได้อยู่ที่การออกกฎหมายเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงการออกแบบระบบให้เหมาะกับโครงสร้างเศรษฐกิจไทย โดยเฉพาะผู้เก็บรวบรวมขยะ ร้านรับซื้อของเก่า และซาเล้ง ซึ่งมีบทบาทอยู่แล้วในห่วงโซ่รีไซเคิล

ประเด็นดังกล่าวถูกหยิบยกขึ้นในการแลกเปลี่ยนมุมมองของ ดร. แอนโทนี เอ็ม. วาตานาเบะ ประธานเจ้าหน้าที่บริหารด้านความยั่งยืน บริษัท อินโดรามา เวนเจอร์ส จำกัด (มหาชน) หรือ IVL ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 6–15 พฤศจิกายน 2569 ณ ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์

กติการีไซเคิลโลกเปลี่ยน ธุรกิจไทยต้องมองไกลกว่าการเก็บขยะ

การจัดการบรรจุภัณฑ์กำลังเปลี่ยนจากมาตรการที่ภาคธุรกิจเลือกดำเนินการโดยสมัครใจ ไปสู่ข้อกำหนดทางกฎหมายที่ครอบคลุมตั้งแต่การออกแบบผลิตภัณฑ์ การจัดเก็บวัสดุใช้แล้ว ไปจนถึงการนำวัสดุรีไซเคิลกลับมาเป็นส่วนประกอบของสินค้าใหม่

ดร. วาตานาเบะ อธิบายว่า มีแนวโน้มด้านกฎระเบียบสำคัญ 5 ประการที่ธุรกิจไทยควรติดตาม ได้แก่

1. Collection Targets การกำหนดเป้าหมายจัดเก็บบรรจุภัณฑ์ใช้แล้วกลับเข้าสู่ระบบ

2. Extended Producer Responsibility (EPR) การขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิตให้มีส่วนร่วมจัดการบรรจุภัณฑ์หลังการบริโภค

3. Deposit Return Systems ระบบมัดจำและคืนเงินเมื่อผู้บริโภคนำบรรจุภัณฑ์กลับมาคืน

4. Design for Recycling การออกแบบบรรจุภัณฑ์ให้เหมาะกับกระบวนการรีไซเคิลตั้งแต่ต้นทาง

5. Recycled Content Requirements ข้อกำหนดสัดส่วนวัสดุรีไซเคิลที่ต้องใช้ในผลิตภัณฑ์ใหม่

ตัวอย่างสำคัญคือสหภาพยุโรป ซึ่งกำหนดให้ขวดเครื่องดื่ม PET มีส่วนประกอบของพลาสติกรีไซเคิลอย่างน้อย 25% ตั้งแต่ปี 2568 ภายใต้กรอบกฎหมายพลาสติกใช้ครั้งเดียว และกำลังขยายข้อกำหนดเกี่ยวกับบรรจุภัณฑ์และวัสดุรีไซเคิลเพิ่มเติม

สำหรับผู้ประกอบการไทย โดยเฉพาะผู้ส่งออก การเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้การตรวจสอบข้อกำหนดของตลาดปลายทางมีความสำคัญมากขึ้น ตั้งแต่ชนิดวัสดุที่ใช้ผลิตบรรจุภัณฑ์ คุณภาพของพลาสติกรีไซเคิล ไปจนถึงระบบตรวจสอบย้อนกลับ

อีกประเด็นที่ผู้บริหารอินโดรามาให้ความสำคัญคือมาตรฐานความปลอดภัยของวัสดุรีไซเคิล โดยเฉพาะ Food Grade rPET ซึ่งต้องผ่านกระบวนการที่เหมาะสมเพื่อให้สามารถนำกลับมาใช้กับบรรจุภัณฑ์อาหารและเครื่องดื่มได้อย่างปลอดภัย

บทเรียนบราซิล–เวียดนาม เตือนกฎหมายรีไซเคิลต้องใช้ได้จริง

แม้กฎหมายจะเป็นเครื่องมือสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียน แต่การออกข้อกำหนดโดยไม่คำนึงถึงระบบรองรับอาจทำให้เป้าหมายไม่เกิดผลตามที่ตั้งใจ

ในการแลกเปลี่ยนมุมมอง ดร. วาตานาเบะ ยกกรณีของบราซิลเป็นตัวอย่าง โดยอธิบายว่า แม้จะมีข้อกำหนดเกี่ยวกับการใช้วัสดุรีไซเคิล แต่ปัญหาด้านการบังคับใช้และบทลงโทษที่ไม่ชัดเจนอาจทำให้ผู้ผลิตขาดแรงจูงใจในการปฏิบัติตาม ส่งผลให้เป้าหมายการใช้วัสดุรีไซเคิลของบางบริษัทถูกปรับลดลง

ขณะที่เวียดนามเป็นอีกกรณีศึกษาที่เขาหยิบยกขึ้น โดยสะท้อนความสำคัญของการออกแบบระบบ EPR ให้สอดคล้องกับบริบทของประเทศ เพราะหากโครงสร้างนโยบายไม่เหมาะสม ก็อาจจำเป็นต้องกลับมาทบทวนและปรับปรุงแนวทางดำเนินงาน

บทเรียนทั้งสองประเทศจึงชี้ให้เห็นความสำคัญของการสร้างสมดุลระหว่างเป้าหมายด้านสิ่งแวดล้อม ความสามารถในการปฏิบัติตามกฎหมาย และความพร้อมของผู้ประกอบการ

สำหรับประเทศไทย ดร. วาตานาเบะ เสนอแนวทาง Phased Approach หรือการดำเนินนโยบายแบบค่อยเป็นค่อยไป แทนการกำหนดเป้าหมายที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วโดยไม่มีช่วงเวลาให้ภาคธุรกิจปรับตัว

แนวทางนี้ยังต้องกำหนดบทบาทและความรับผิดชอบของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องให้ชัดเจน ตั้งแต่เจ้าของแบรนด์ ผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ ผู้จัดเก็บวัสดุใช้แล้ว ไปจนถึงโรงงานรีไซเคิล

EPR ไทยจะเดินหน้าอย่างไร โดยไม่ทิ้งซาเล้งและผู้ประกอบการรายย่อย

หนึ่งในประเด็นสำคัญของการออกแบบกฎหมาย EPR สำหรับประเทศไทย คือการคำนึงถึงระบบเก็บรวบรวมวัสดุรีไซเคิลที่ดำเนินงานอยู่แล้ว โดยเฉพาะร้านรับซื้อของเก่า ซาเล้ง และผู้ประกอบการรายย่อย

กลุ่มเหล่านี้ทำหน้าที่รวบรวมและส่งต่อวัสดุใช้แล้วเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล หากประเทศไทยพัฒนาระบบใหม่โดยไม่เชื่อมโยงกับโครงสร้างเดิม ก็อาจส่งผลกระทบต่อบทบาทและรายได้ของผู้ประกอบการในห่วงโซ่ดังกล่าว

ดร. วาตานาเบะ เสนอว่าภาครัฐควรจัดทำแนวทางปฏิบัติที่ชัดเจนสำหรับผู้ประกอบการรายย่อย ทั้งด้านมาตรฐานการดำเนินธุรกิจ ความปลอดภัย คุณภาพวัสดุ และข้อกำหนดที่ต้องปฏิบัติตาม เพื่อให้สามารถเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของระบบใหม่ได้

อีกส่วนหนึ่งคือการสร้างช่องทางสื่อสารที่เข้าถึงง่าย เช่น ระบบรายงานออนไลน์ ช่องทางขอคำปรึกษา และศูนย์บริการที่มีเจ้าหน้าที่สามารถให้คำตอบเกี่ยวกับข้อกำหนดต่าง ๆ ได้โดยตรง

ในมุมของภาคอุตสาหกรรม อินโดรามา เวนเจอร์ส ระบุว่าบริษัทมีข้อกำหนดสำหรับผู้จัดหาวัตถุดิบ หรือ Supplier Code of Conduct เพื่อกำหนดมาตรฐานของขวดพลาสติกที่ผ่านการรวบรวมและอัดเป็นก้อนก่อนนำเข้าสู่โรงงานรีไซเคิล

แนวทางดังกล่าวเป็นตัวอย่างของการกำหนดมาตรฐานร่วมกันระหว่างผู้รับซื้อกับผู้จัดหาวัตถุดิบ ซึ่งผู้บริหารเห็นว่าภาครัฐสามารถนำหลักคิดเรื่องความชัดเจนของข้อกำหนดไปประกอบการพัฒนาระบบรองรับผู้ประกอบการรายย่อยได้

“ประเทศไทยมีโอกาสที่จะต่อยอดจากความเชี่ยวชาญด้านการรีไซเคิลและเครือข่ายการจัดเก็บวัสดุใช้แล้วที่มีอยู่ โดยการสร้างความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ผู้ผลิต ผู้จัดเก็บวัสดุ ผู้ประกอบการรีไซเคิล และผู้บริโภค จะช่วยให้เราสามารถรักษาวัสดุที่มีคุณค่าให้ยังคงอยู่ในระบบการใช้ประโยชน์ได้นานขึ้น และสร้างรากฐานที่แข็งแกร่งยิ่งขึ้นสำหรับการลงทุน”

— ดร. แอนโทนี เอ็ม. วาตานาเบะ

นอกจากข้อเสนอเชิงนโยบายแล้ว อินโดรามา เวนเจอร์ส ยังมีส่วนร่วมให้ข้อเสนอแนะทางเทคนิคเกี่ยวกับการออกแบบบรรจุภัณฑ์ PET เพื่อการรีไซเคิล ผ่านสถาบันการจัดการบรรจุภัณฑ์และรีไซเคิลเพื่อสิ่งแวดล้อม (TIPMSE) ภายใต้สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย

บริษัทระบุว่าปัจจุบันมีโรงงานรีไซเคิล 20 แห่งในหลายตลาดทั่วโลก และรีไซเคิลขวด PET ใช้แล้วสะสมมากกว่า 180,000 ล้านขวดนับตั้งแต่ปี 2554 พร้อมนำเสนอแนวทางการนำวัสดุรีไซเคิลกลับมาใช้ประโยชน์ผ่านนิทรรศการภายในงาน SX2026 รวมถึงผลงานแฟชั่นจากโครงการ RECO Collective ของแบรนด์ CHANA, KH EDITIONS และ APPEAL Summerwear

ในระดับภูมิภาค ดร. วาตานาเบะ ยังกล่าวถึงโครงการ APAC Drive to 25 ภายใต้คณะทำงาน Circular Economy Task Force ของ ESCAP Sustainable Business Network ซึ่งมุ่งส่งเสริมนโยบายเศรษฐกิจหมุนเวียนและการลงทุนในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก โดยให้ความสำคัญกับโครงการที่สามารถวัดผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อมได้

สำหรับทิศทางในช่วง 2–3 ปีข้างหน้า ผู้บริหารอินโดรามาแสดงความคาดหวังว่าประเทศไทยจะสามารถพัฒนาบทบาทความเป็นผู้นำด้านนโยบายเศรษฐกิจหมุนเวียนในอาเซียน ขณะที่บริษัทมีแผนให้ความสำคัญกับการออกแบบผลิตภัณฑ์เพื่อการรีไซเคิล และการพัฒนาเทคโนโลยีรีไซเคิลสิ่งทอเพิ่มเติม

ท้ายที่สุด ความสำเร็จของกฎหมาย EPR ไทยจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณขยะที่จัดเก็บได้เพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องพิจารณาว่าระบบใหม่สามารถสร้างความรับผิดชอบร่วมกันตลอดห่วงโซ่บรรจุภัณฑ์ และเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการทุกระดับมีส่วนร่วมได้มากเพียงใด