admin 
ฝนสุดขั้วกลายเป็นเรื่องปกติใหม่ กรุงเทพฯ ต้องเร่งปรับแผนรับมือน้ำท่วมด้วย AI และข้อมูลภูมิอากาศ ชูประเด็นจากงานวิจัยร่วมระหว่างศูนย์กันก่อนท่วม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ MIT ที่พัฒนาแบบจำลอง ประเมินความเสี่ยงจากฝนสุดขั้ว พร้อมข้อเสนอให้ประเทศไทยเปลี่ยนจากการตั้งรับภัยพิบัติไปสู่การเตรียมพร้อมเชิงระบบ
ฝนตกหนักที่เคยเกิดขึ้นได้ยาก กำลังกลายเป็นเหตุการณ์ที่เกิดถี่ขึ้นในอนาคต เมื่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เปลี่ยนรูปแบบความเสี่ยงด้านน้ำของประเทศไทย งานวิจัยร่วมระหว่างจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและ Massachusetts Institute of Technology (MIT) เผยแบบจำลองภูมิอากาศที่ประเมินว่า ปริมาณฝนสุดขั้วอาจเพิ่มขึ้นถึง 30% ในช่วงปลายศตวรรษ พร้อมเตือนว่าเหตุการณ์ฝนที่เคยเกิดเฉลี่ย 1 ครั้งในรอบ 100 ปี อาจเกิดถี่ขึ้นเป็นทุก 20 ปี หรือ 5 ปี สะท้อนความจำเป็นที่กรุงเทพฯ และประเทศไทยต้องเร่งปรับระบบบริหารจัดการน้ำจากการตั้งรับ ไปสู่การเตรียมพร้อมล่วงหน้าด้วยข้อมูลและเทคโนโลยี
ฝนสุดขั้วเปลี่ยนโจทย์ใหม่ เหตุการณ์ 100 ปีอาจเกิดถี่ขึ้นเหลือ 5-20 ปี
ประเด็นความเสี่ยงจากฝนตกหนักสุดขั้ว กำลังกลายเป็นโจทย์สำคัญของการบริหารจัดการน้ำในประเทศไทย หลังข้อมูลแบบจำลองภูมิอากาศที่นำเสนอโดย Dr. Sai Ravela นักวิจัยจาก Massachusetts Institute of Technology (MIT) แสดงให้เห็นว่า เหตุการณ์ฝนตกหนักที่เคยเกิดขึ้นไม่บ่อยอาจมีแนวโน้มเกิดถี่ขึ้นอย่างมีนัยสำคัญในอนาคต
ข้อมูลดังกล่าวถูกนำเสนอภายในงาน WATER RESILIENCE FORUM 4/2026 ภายใต้หัวข้อ THE TRUTH OF WATER “รู้ทันน้ำ รู้ทันอนาคต” และแนวคิด THE WORLD IS ADAPTING “เมื่อโลกต้องอยู่กับน้ำ เราจะอยู่กับน้ำอย่างไร” ซึ่งจัดโดยศูนย์กันก่อนท่วม (Water Resilience Center) คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ณ ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์
หนึ่งในประเด็นสำคัญจากการนำเสนอคือ ปริมาณฝน 300 มิลลิเมตร ซึ่งปัจจุบันถือเป็นเหตุการณ์ฝนตกหนักสุดขั้ว อาจมีระดับความรุนแรงเทียบเท่าฝน 450 มิลลิเมตรในอนาคต ขึ้นอยู่กับสถานการณ์ภูมิอากาศที่เกิดขึ้น
นอกจากนี้ เหตุการณ์ฝนที่เคยมีคาบการกลับคืนประมาณ 100 ปี อาจเปลี่ยนเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นทุก 20 ปี หรือทุก 5 ปี ซึ่งหมายถึงความถี่ของเหตุการณ์สุดขั้วที่เพิ่มขึ้น และความเสี่ยงอาจสูงขึ้นประมาณ 5-10 เท่า
สำหรับการประเมินช่วงเวลาในอนาคต งานวิจัยระบุว่า ภายในปี 2040 หลายพื้นที่ของประเทศไทยจะเผชิญกับความเสี่ยงจากฝนตกหนักเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคเหนือตอนบน และภาคใต้ ซึ่งมีแนวโน้มปริมาณฝนสุดขั้วเพิ่มขึ้นประมาณ 15-20% ในเกือบทุกสถานการณ์จำลองที่ศึกษา
ขณะที่ช่วงปลายศตวรรษ หรือประมาณปี 2080 มีการประเมินว่าปริมาณฝนสุดขั้วอาจเพิ่มขึ้นได้ถึง 30% สะท้อนว่าการวางแผนโครงสร้างพื้นฐานและระบบบริหารจัดการน้ำจำเป็นต้องมองไปข้างหน้า ไม่ใช่อาศัยข้อมูลในอดีตเพียงอย่างเดียว
AI และแบบจำลองภูมิอากาศ 5 กิโลเมตร เปิดภาพความเสี่ยงระดับพื้นที่
ความท้าทายสำคัญของการประเมินภัยพิบัติด้านน้ำ คือแบบจำลองภูมิอากาศทั่วไปอาจไม่สามารถแสดงรายละเอียดของเหตุการณ์ฝนตกหนักสุดขั้วได้แม่นยำเพียงพอ โดยเฉพาะเมื่อใช้แบบจำลองที่มีความละเอียดเชิงพื้นที่ค่อนข้างหยาบ
Dr. Sai Ravela อธิบายว่า การพัฒนาแบบจำลองมีข้อจำกัดระหว่างความละเอียดของข้อมูลกับกำลังการประมวลผล หากต้องการประเมินพื้นที่ขนาดใหญ่ การคำนวณอาจทำได้รวดเร็วแต่รายละเอียดไม่เพียงพอ ขณะที่การเพิ่มความละเอียดให้สูงขึ้นต้องใช้ทรัพยากรการคำนวณจำนวนมาก
งานวิจัยจึงนำเทคนิค Downscaling หรือการย่อสเกลข้อมูล มาผสมผสานระหว่างหลักฟิสิกส์ สถิติ และ Machine Learning เพื่อเปลี่ยนผลลัพธ์จากแบบจำลองภูมิอากาศความละเอียดหยาบให้เป็นข้อมูลระดับพื้นที่ที่ละเอียดขึ้น
ในการศึกษาใช้แบบจำลองภูมิอากาศทั้งหมด 14 แบบจำลอง ซึ่งมีความละเอียดเริ่มต้นประมาณ 100 กิโลเมตร ก่อนนำมาประมวลผลเพื่อประเมินความเสี่ยงในระดับพื้นที่ประมาณ 5 กิโลเมตร
ขณะที่ระบบข้อมูลภูมิอากาศสุดขั้วความละเอียดสูง (CEDoS) ซึ่งเป็นผลงานวิจัยของศูนย์กันก่อนท่วมร่วมกับ MIT นำข้อมูลภูมิอากาศ หลักวิทยาศาสตร์ ข้อมูลดาวเทียม และเทคโนโลยี AI มาวิเคราะห์ร่วมกัน โดยเริ่มศึกษาพื้นที่กรุงเทพมหานคร
ข้อมูลที่ได้จะช่วยให้การประเมินความเสี่ยงไม่หยุดอยู่เพียงคำถามว่าฝนจะตกหนักแค่ไหน แต่สามารถต่อยอดไปสู่การวิเคราะห์ว่าพื้นที่ใดมีความเสี่ยงสูง เศรษฐกิจส่วนใดอาจได้รับผลกระทบ และประชาชนกลุ่มเปราะบางอยู่ในพื้นที่เสี่ยงมากน้อยเพียงใด
อย่างไรก็ตาม CEDoS เป็นเครื่องมือจำลองสภาพภูมิอากาศและประเมินความเสี่ยงในอนาคต ไม่ใช่ระบบพยากรณ์อากาศหรือระบบแจ้งเตือนภัยแบบเรียลไทม์
กรุงเทพฯ กับความเสี่ยงทางเศรษฐกิจ เมื่อหนึ่งในสามของ GDP อยู่ในพื้นที่เดียว
ความเสี่ยงจากน้ำท่วมกรุงเทพฯ ไม่ได้จำกัดอยู่ที่ผลกระทบต่อการเดินทางหรือความเสียหายของบ้านเรือน แต่ยังเชื่อมโยงกับความมั่นคงทางเศรษฐกิจของประเทศ
ผศ. ดร.พงษ์ศักดิ์ สุทธินนท์ หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และกรรมการวิชาการศูนย์กันก่อนท่วม อธิบายว่า กรุงเทพฯ มีมูลค่า GDP ประมาณ 6 ล้านล้านบาท จาก GDP ประเทศไทยประมาณ 18 ล้านล้านบาท หรือคิดเป็นสัดส่วนราว 1 ใน 3
ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่าความเสียหายจากน้ำท่วมในกรุงเทพฯ อาจส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจในวงกว้าง โดยเฉพาะเมื่อพื้นที่เศรษฐกิจและภาคบริการกระจุกตัวอยู่ในเมืองหลวง
โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่เพียงการคาดการณ์ว่าฝนจะตกหนักขึ้นเท่าใด แต่ต้องสามารถประเมินให้ได้ว่าหากเกิดน้ำท่วมขึ้น ความเสียหายทางเศรษฐกิจจะมีมูลค่าเท่าใด พื้นที่ใดได้รับผลกระทบ และจะมีประชาชนกลุ่มเปราะบางจำนวนเท่าใดที่ต้องได้รับการดูแล
การประเมินในระดับพื้นที่จึงมีความสำคัญ ต่อการกำหนดงบประมาณป้องกันภัยและการจัดลำดับความสำคัญของการลงทุน โดยเฉพาะเมื่อโครงสร้างพื้นฐานบางส่วนถูกออกแบบจากข้อมูลสภาพภูมิอากาศในอดีต ซึ่งอาจไม่สอดคล้องกับรูปแบบฝนที่เปลี่ยนแปลงไป
อีกหนึ่งประเด็นที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือ เหตุการณ์ฝนตกหนักประมาณ 300 มิลลิเมตรภายใน 2 วัน ซึ่งวิทยากรยกตัวอย่างว่ามีปริมาณน้ำฝนสะสมประมาณ 250 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือประมาณหนึ่งในสี่ของความจุเขื่อนป่าสักชลสิทธิ์
ตัวอย่างดังกล่าวสะท้อนความจำเป็น ในการประเมินขีดความสามารถของระบบระบายน้ำ ให้สอดคล้องกับปริมาณน้ำที่อาจเกิดขึ้นจริง ไม่ใช่พิจารณาเพียงประสิทธิภาพของระบบในสภาวะปกติ
จากการสร้างกำแพงสู่การปรับตัวทั้งลุ่มน้ำ ยกระดับน้ำเป็นวาระแห่งชาติ
นอกเหนือจากเทคโนโลยีและแบบจำลองภูมิอากาศ การบริหารจัดการความเสี่ยงด้านน้ำยังต้องเปลี่ยนแนวคิดจากการมุ่งควบคุมภัยพิบัติ ไปสู่การลดผลกระทบที่เกิดขึ้นกับเศรษฐกิจ สังคม และประชาชน
ผศ. ดร.พงษ์ศักดิ์ เสนอแนวทางสำคัญสำหรับกรุงเทพฯ และพื้นที่เมือง 3 ประการ ได้แก่
1. ทดสอบความพร้อมของระบบระบายน้ำ
ประเมินว่าระบบระบายน้ำ คลอง และสถานีสูบน้ำที่มีอยู่สามารถรองรับปริมาณฝนที่เพิ่มขึ้นได้หรือไม่ โดยต้องพิจารณาสถานการณ์ฝนสุดขั้วและปริมาณน้ำที่อาจเกิดขึ้นจริง
2. จัดลำดับการลงทุนตามระดับความเสี่ยง
ใช้ข้อมูลเชิงพื้นที่เพื่อระบุจุดเสี่ยงและจัดสรรงบประมาณให้ตรงกับความจำเป็น พร้อมมองภาพรวมของกรุงเทพฯ เชื่อมโยงกับปริมณฑล ทั้งนนทบุรี สมุทรปราการ และนครปฐม เพราะการบริหารจัดการน้ำไม่สามารถแยกเป็นรายจังหวัดได้
3. ปรับแนวทางออกแบบเมืองและโครงสร้างพื้นฐาน
ลดการพึ่งพาโครงสร้างคอนกรีตเพียงอย่างเดียว และพิจารณาแนวทาง Blue Infrastructure, Nature-based Solutions และแนวคิด Sponge City เพื่อให้การจัดการน้ำสอดคล้องกับระบบธรรมชาติและบริบทของแต่ละพื้นที่
นอกจากนี้ ยังต้องเพิ่มความสำคัญให้กับการเตรียมพร้อมระดับชุมชน ทั้งการกำหนดพื้นที่ปลอดภัย การวางแผนอพยพ การสื่อสาร และการดูแลกลุ่มเปราะบาง โดยบทเรียนจากควนสันติโมเดล อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา เป็นตัวอย่างของการนำความรู้เรื่องน้ำไปสู่การเตรียมพร้อมของประชาชนในพื้นที่
อีกประเด็นที่ถูกเน้นย้ำคือ การเชื่อมโยงการทำงานระหว่างภาครัฐ ภาคธุรกิจ ภาคประชาชน และสถาบันการศึกษา เพราะการรับมือภัยพิบัติไม่สามารถอาศัยหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งเพียงลำพัง
ผศ. ดร.พงษ์ศักดิ์ ยังเสนอให้ยกระดับการบริหารจัดการน้ำเป็นวาระแห่งชาติ โดยระบุว่า ประเทศไทยมีงบลงทุนประมาณ 400,000 ล้านบาทต่อปี และมีงบประมาณราว 100,000 ล้านบาทที่เกี่ยวข้องกับเรื่องน้ำ จึงจำเป็นต้องทบทวนการจัดสรรงบประมาณให้สอดคล้องกับความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้น
ด้าน ศ. (พิเศษ) ดร.สุรเกียรติ์ เสถียรไทย นายกสภาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวถึงความจำเป็นในการเปลี่ยนมุมมองจากการจัดการน้ำในฐานะความเสี่ยงหรือภัยพิบัติ ไปสู่การบริหารจัดการน้ำที่สร้างความมั่นคงและโอกาสทางเศรษฐกิจ หรือเปลี่ยนจาก Water Risk สู่ Water Economy
พร้อมยกตัวอย่างแนวทางจากต่างประเทศ ทั้งการเปิดพื้นที่ให้แม่น้ำรองรับน้ำหลากของเนเธอร์แลนด์ ระบบอุโมงค์ระบายน้ำใต้ดินของญี่ปุ่น และแนวคิด Sponge City ของจีน
ท้ายที่สุด การรับมือฝนสุดขั้วไม่ใช่เพียงโจทย์ของระบบระบายน้ำหรือการก่อสร้างโครงสร้างป้องกันภัย แต่เป็นเรื่องของการใช้ข้อมูลให้เกิดประโยชน์ต่อการตัดสินใจ การลงทุน และการเตรียมพร้อมของทุกภาคส่วน
เพราะเมื่อความเสี่ยงด้านน้ำเปลี่ยนแปลงไป การใช้วิธีคิดและเครื่องมือแบบเดิมอาจไม่เพียงพออีกต่อไป สิ่งที่ประเทศไทยต้องเร่งทำจึงไม่ใช่แค่การรอรับมือเมื่อน้ำมาถึง แต่คือการรู้ล่วงหน้าว่าความเสี่ยงจะเกิดขึ้นที่ไหน ใครจะได้รับผลกระทบ และจะเตรียมความพร้อมอย่างไรตั้งแต่วันนี้
