EUDR ความท้าทายใหม่ผู้ส่งออกไทย ระบุ Data Governance - Traceability กุญแจสู่ตลาดยุโรป

การตรวจสอบย้อนกลับ ภายใต้กฎระเบียบสินค้าปลอดการทำลายป่าของสหภาพยุโรป หรือ EUDR ที่ไม่ได้บังคับให้ไทยลงทุนเทคโนโลยีแพงที่สุด แต่บังคับให้มี “ข้อมูลที่น่าเชื่อถือ” มากที่สุด เมื่อการส่งออกยุคใหม่วัดกันที่ความโปร่งใสของข้อมูล เผยหัวใจสำคัญคือ ‘ความร่วมมือร่วมใจของทุกคนในห่วงโซ่อุปทาน’

การบังคับใช้กฎระเบียบสินค้าปลอดการทำลายป่าแห่งสหภาพยุโรป (EUDR) กำลังกลายเป็นแรงกดดันสำคัญต่อภาคการเกษตรและการส่งออกของไทย แต่ประเด็นที่หลายฝ่ายอาจมองข้ามคือ ความท้าทายไม่ได้อยู่ที่การลงทุนในเทคโนโลยีใหม่ หากอยู่ที่ความสามารถในการบริหารจัดการข้อมูลให้มีความน่าเชื่อถือ โปร่งใส และตรวจสอบได้ตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทาน

ผศ.ดร.ธีรยา มะยะกูล กลุ่มสาขาวิชาเทคโนโลยีการจัดการระบบสารสนเทศ คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหิดล ให้ข้อมูลว่า ภายใต้ข้อกำหนด EUDR ผู้ส่งออกจำเป็นต้องพิสูจน์ได้ว่าสินค้าไม่ได้มาจากพื้นที่บุกรุกป่า และผลิตอย่างถูกต้องตามกฎหมายของประเทศต้นทาง ส่งผลให้ “ข้อมูลต้นทาง” กลายเป็นสินทรัพย์เชิงกลยุทธ์ที่มีผลโดยตรงต่อความสามารถในการแข่งขันของสินค้าไทยในตลาดยุโรป

EUDR แตกต่างจากระบบ Traceability แบบเดิมอย่างไร

จากการติดตามสินค้า สู่การพิสูจน์แหล่งผลิตระดับพิกัด ระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) แบบดั้งเดิมมักเน้นการติดตามเส้นทางสินค้า ตั้งแต่แหล่งผลิต โรงงาน การขนส่ง ไปจนถึงผู้บริโภคปลายทาง

อย่างไรก็ตาม EUDR ยกระดับข้อกำหนดขึ้นอีกขั้น โดยกำหนดให้ผู้ประกอบการต้องสามารถระบุ “แปลงที่ดิน” หรือ “พิกัดภูมิศาสตร์” ของแหล่งผลิตได้อย่างชัดเจน พร้อมพิสูจน์เงื่อนไขสำคัญ 2 ประการ ได้แก่

สินค้าต้องปลอดจากการทำลายป่า (Deforestation-free)

กระบวนการผลิตต้องเป็นไปตามกฎหมายของประเทศผู้ผลิต (Legality)

ข้อกำหนดดังกล่าวทำให้กระบวนการ Due Diligence ของผู้นำเข้าสหภาพยุโรปมีความเข้มงวดมากขึ้น และทำให้คุณภาพของข้อมูลมีความสำคัญไม่แพ้คุณภาพของสินค้า

3 ปัญหาใหญ่ด้านข้อมูลที่ภาคส่งออกไทยต้องเผชิญ

แม้หลายองค์กรจะเริ่มพัฒนาระบบดิจิทัลเพื่อรองรับ EUDR แต่ความท้าทายสำคัญยังคงอยู่ในระดับโครงสร้างข้อมูล

1. ข้อมูลไม่พร้อมใช้งาน (Data Unavailability)

หนึ่งในช่องว่างสำคัญคือข้อมูลพิกัดแปลงปลูกหรือแหล่งผลิตจำนวนมากยังไม่มีการจัดเก็บในรูปแบบดิจิทัล

การเปลี่ยนผ่านจากระบบเอกสารกระดาษสู่ฐานข้อมูลดิจิทัลจึงกลายเป็นภาระต้นทุนใหม่ โดยเฉพาะสำหรับเกษตรกรรายย่อยและผู้ประกอบการขนาดเล็กที่มีทรัพยากรจำกัด

2. ขาดความเชื่อมั่นในข้อมูล (Lack of Trust)

แม้ข้อมูลจะถูกบันทึกในระบบดิจิทัลแล้ว แต่คำถามสำคัญคือ “ใครรับรองความถูกต้อง”

ปัญหาความน่าเชื่อถือของข้อมูล รวมถึงความกังวลเรื่องความปลอดภัยและสิทธิการเข้าถึงข้อมูล อาจทำให้ผู้เล่นในห่วงโซ่อุปทานไม่เต็มใจแบ่งปันข้อมูลระหว่างกัน ส่งผลให้กระบวนการตรวจสอบสะดุด

3. ข้อมูลแยกส่วนและไม่เชื่อมโยงกัน (Data Fragmentation)

ข้อมูลจากหน่วยงานและระบบต่างๆ มักใช้มาตรฐานไม่เหมือนกัน

ตัวอย่างเช่น คำนิยามของ “แปลงเกษตร” ในแต่ละฐานข้อมูลอาจแตกต่างกัน ส่งผลให้การแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างระบบเกิดความคลาดเคลื่อน และลดความน่าเชื่อถือของข้อมูลในภาพรวม

Data Governance กุญแจสำคัญสู่การปฏิบัติตาม EUDR

ผู้เชี่ยวชาญด้านระบบสารสนเทศชี้ว่า การสร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับที่มีประสิทธิภาพจำเป็นต้องเริ่มจากหลักธรรมาภิบาลข้อมูล (Data Governance) มีสาระสำคัญได้แก่

กำหนดเจ้าของข้อมูลให้ชัดเจน

ภายใต้แนวคิดนี้ เกษตรกรถือเป็นเจ้าของข้อมูลต้นทาง ขณะที่หน่วยงานภาครัฐหรือเอกชนที่พัฒนาระบบทำหน้าที่เป็นผู้ดูแลและสนับสนุนโครงสร้างพื้นฐาน

การแบ่งบทบาทดังกล่าวช่วยสร้างความชัดเจนด้านสิทธิในข้อมูล (Data Rights) และลดข้อกังวลเกี่ยวกับการนำข้อมูลไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต

จัดโครงสร้างข้อมูลให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน

ข้อมูลที่ใช้รองรับ EUDR สามารถแบ่งออกเป็น 4 กลุ่มหลัก ได้แก่

กลุ่มข้อมูล

Actors ข้อมูลผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในห่วงโซ่อุปทาน เช่น เกษตรกร ผู้ผลิต ผู้รวบรวม ผู้ส่งออก

Assets ข้อมูลแปลงเกษตร พิกัดภูมิศาสตร์ รหัสสินค้า HS Code และปริมาณสินค้า

Events กิจกรรมที่เกิดขึ้นในห่วงโซ่ เช่น การปลูก การซื้อขาย การแปรรูป และการขนส่ง

Evidences เอกสารและหลักฐานประกอบ เช่น เอกสารสิทธิ์ หลักฐานการจ้างงาน หรือนโยบายการปฏิบัติตามกฎหมาย

การจัดกลุ่มข้อมูลลักษณะนี้ช่วยให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ว่า “ใคร ทำอะไร ที่ไหน และมีหลักฐานใดรองรับ”

เชื่อมโยงข้อมูลข้ามระบบผ่านมาตรฐานกลาง

ผู้เชี่ยวชาญ มองว่า การบังคับให้ทุกฝ่ายใช้ระบบเดียวกันเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ยากในทางปฏิบัติ แนวทางที่เหมาะสมกว่าคือการสร้างมาตรฐานกลางด้านข้อมูล เพื่อให้ระบบต่างๆ สามารถสื่อสารและแลกเปลี่ยนข้อมูลร่วมกันได้ (Interoperability)

ในอนาคต ระบบกลางระดับประเทศ เช่น National EUDR Single Window อาจมีบทบาทสำคัญในการรวบรวม ตรวจสอบ และยืนยันความถูกต้องของข้อมูล ก่อนส่งต่อไปยังคู่ค้าและหน่วยงานในยุโรป

ใครได้ ใครเสีย เมื่อ EUDR ให้ความสำคัญกับข้อมูล

ผู้ส่งออกที่ลงทุนด้านข้อมูลก่อน มีโอกาสได้เปรียบ

ในระยะสั้น ต้นทุนการจัดเก็บและบริหารข้อมูลจะเพิ่มขึ้น แต่ในระยะยาว ผู้ประกอบการที่สามารถสร้างระบบข้อมูลที่ตรวจสอบได้ จะมีความพร้อมในการเข้าถึงตลาดยุโรปมากกว่าคู่แข่ง

ความสามารถในการพิสูจน์แหล่งที่มาอาจกลายเป็น “เงื่อนไขขั้นต่ำ” สำหรับการค้าระหว่างประเทศในอนาคต

เกษตรกรรายย่อยเผชิญแรงกดดันในการปรับตัว

กลุ่มที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดคือเกษตรกรรายย่อย ซึ่งต้องเผชิญกับภาระการจัดเก็บข้อมูลและการปรับตัวสู่ระบบดิจิทัล

หากไม่มีระบบสนับสนุนจากภาครัฐหรือภาคเอกชน อาจเกิดความเสี่ยงในการถูกกีดกันออกจากห่วงโซ่อุปทานที่มุ่งส่งออกไปยังตลาดยุโรป

Data Economy กำลังกลายเป็นความได้เปรียบใหม่

EUDR สะท้อนแนวโน้มสำคัญของเศรษฐกิจโลกที่กำลังเปลี่ยนจากการแข่งขันด้านต้นทุนการผลิตเพียงอย่างเดียว ไปสู่การแข่งขันด้านความโปร่งใสและความน่าเชื่อถือของข้อมูล

สำหรับภาคเกษตรไทย ข้อมูลที่มีคุณภาพอาจกลายเป็นสินทรัพย์ทางเศรษฐกิจที่สร้างมูลค่าเพิ่มได้ไม่ต่างจากผลผลิตทางการเกษตร